De Joodse Omroep belicht het jodendom in de breedste zin van het woord vanuit verschillende invalshoeken, met de Joodse religie als bindend element.

Meer over Jacob Hamel

Jarig Jetje zou tracteeren... Ik heb een nieuwe autoped, Maar kipje, maar kipje wat heb je gedaan... Ook voor de verdere tekst niet kent, gaat er bij het horen van deze titels toch vaak wel een belletje rinkelen. Het zijn liedjes van Jacob Hamel's A.V.R.O. Kinderkoor.

In de eerste helft van de twintigste eeuw waren kinderliedjes erg geliefd. Vooral op basischolen werd lustig gezongen, vaak met een leerkracht achter de piano. Dat was leuk en bovendien hoopte men door het zingen van oude en nieuwe volksliederen de vaderlandsliefde aan te wakkeren. Ook werden er veel koren voor volwassenen opgericht. Zeer veel gebruikt werd de bundel Kun je nog zingen, zing dan mee! Honderd zes en veertig algemeen bekende schoolliederen met pianobegeleiding (eerste druk 1908) met onder meer liederen van J.P. Heije. Een aantal toppers uit de bundel waren Twee voerlui, Een draaiersjongen, Klokke Roeland, Mijn Nederland en niet te vergeten De kleinste. Voor Joodse kinderen schrijft Clara Pinkhof, later Clara Asscher-Pinkhof, in 1918 haar Joodsche Kinderliedjes.

,,Hoe populair de koorzang onder het Amsterdamse volk was geworden, blijkt uit de beschrijving door Krelage in De Stem des Volks van de huldiging van zijn vriend Israel J. Olman op maandagavond 28 april 1924 door maar liefst 25 Amsterdamse zangverenigingen, ter gelegenheid van diens 25-jarige activiteit als componist onder andere van werken voor socialistische en joodse koren. 'Begeleid door een drietal muziekkorpsen trok een stoet van meer dan 2000 zangeressen en zangers in optocht met vlaggen, banieren en fakkels van het 's-Gravesandeplein langs Oosterpark, Linnaeusstraat, Linnaeuskade naar het huis van den jubilaris op den Breedeweg. Den geheelen weg langs stond een dichte haag van menschen en in de omgeving van den Breedeweg, die voor een groot deel was afgezet en met booglampen verlicht, was het één menschenzee.' Daar werd de huldiging besloten met een fraaie serenade.'' Klik hier voor de bron van dit citaat en hier voor informatie over socialistische strijdliederen.

In 1929 vraagt A.V.R.O.-directeur Willem Vogt of Jacob Hamel een kinderkoor wil leiden. Het valt vanaf die tijd elke dinsdagmiddag van 16.30 tot 17.00 uur (?) te beluisteren en kluistert talloze moeders met hun kinderen aan de radio. Wie was Hamel eigenlijk en wat deed hij nog meer?

Jacob Hamel komt in 1883 in Amsterdam ter wereld als kind van Meijer Hamel en Jansje Speijer. Na hem komen er nog vijf meisjes. Vanaf zesjarige leeftijd krijgt Jacob vioolles en neemt zijn vader hem mee naar repetities van het mannenkoor Zanglust. Op zestienjarige leeftijd mag hij als tenor meezingen. Hij gaat piano, harmonie en koordirectie studeren en wordt als zeventienjarige dirigent van het gemengde koor Arti et Charitate. Hamel trouwt met Jeannette Cohen. Ze krijgen twee zonen: Meijer (Bob) en Jacques. Hamel is zelden thuis. Hij leidt mannenkoren, gemengde koren en kinderkoren en vindt ook nog tijd tot componeren. Rabbijn Meijer de Hond schrijft veel teksten voor kinderkoor De Joodse Stem en Hamel maakt daar de melodieën bij.

In 1926 en 1927 wordt Hamels 25-jarig jubileum als dirigent groots gevierd, onder meer in het Concertgebouw. In het huldigingscomité zitten burgemeester De Vlugt van Amsterdam, commissarissen van politie, brandweercommandanten, en musici als Willem Mengelberg, Johan Wagenaar, Fred Roeske, Max Tak en Evert Cornelis. In 1926 bezoekt koningin Wilhelmina De Joodsche Invalide in Amsterdam. Zij wordt op de Nieuwe Achtergracht ontvangen door kinderkoor De Joodse Stem o.l.v. Hamel. Het koor brengt het speciaal door rabbijn De Hond en Hamel geschreven Het Kroonlied ten gehore. In 1927, als prinses Juliana achttien wordt, zingen twaalfhonderd Joodse kinderen onder Hamels leiding de koninklijke familie toe op het J.D. Meijerplein in Amsterdam.

A.V.R.O.'s kinderkoor heeft elke week repetitie, met Pierre Palla achter de piano. De kinderen betalen een dubbeltje per week. Hoe jong ze ook zijn, er wordt  uiterste discipline verwacht bij de opnamen in Studio 1. Later wordt ook het A.V.R.O.’s Meisjeskoor opgericht. Bij optredens in het land dragen de meisjes beige jurkjes met bloemetjes, de jongens een pak. Het Kurhaus, zelfs het Concertgebouw zijn afgeladen. Tijdens hoogtijdagen van de omroep is Hamel met zijn kinderkoor ook present, zoals op de A.V.R.O. Appèldag in het Olympisch Stadion in 1937. Hier klinken Klepper-de-klep en IJs met slagroom.

Vanaf de jaren dertig geeft de Algemeene Vereeniging "Radio Omroep" jaarlijks een bundel uit met liedjes die het Kinderkoor heeft gezongen. De tekeningen zijn van Piet Marée, de foto’s van oude en jonge Luistervinken (Avro-luisteraars) die hebben deelgenomen aan de prijsvraag ‘Wie maakt daar een foto bij?' Moeders (soms ook vaders) en kinderen die al wat verder zijn met pianoles, spelen de liedjes thuis, de overige gezinsleden zingen mee.

Omslag van de bundel 1938 en pagina met tekst en muziek van 'Op de autoped'.

En dan wordt Nederland door de Duitsers bezet. Meteen al in mei wordt de beroemde, begaafde en zo vaak gelauwerde Jacob Hamel door Willem Vogt, de directeur van de A.V.R.O., ontslagen, net als Max Tak, Albert van Raalte en andere Joodse medewerkers. Dit nog voordat de bezetter hiertoe enige opdracht heeft gegeven. Vervolgens moet de familie Hamel in 1943 verplicht verhuizen van de Zuider Amstellaan (nu Rooseveltlaan) in Amsterdam-Zuid naar de Pretoriusstraat in Oost. Avro-coryfee Frits Thors is een van de weinige niet-Joodse collega’s die de familie nog komen bezoeken. Hamel en zijn vrouw worden met de grote razzia van 19 juni 1943 naar Westerbork gestuurd. Ze vertrekken daarna met het transport van 6 juli naar Sobibor en worden daar op 9 juli 1943 vermoord. Jacques is al iets eerder, op 11 juni, in Sobibor omgekomen. Hij was op zijn onderduikadres opgepakt. Zoon Bob is gemengd gehuwd en overleeft de oorlog.

Na de oorlog wordt in 1946 het Kinderkoor Jacob Hamel door de A.V.R.O. opnieuw opgericht, dan onder leiding van Herman Broekhuizen. Weer zullen veel kinderen van de radio-uitzendingen genieten. Wie Hamel was, en hoe hij is gestorven, komt voor het grote publiek pas weer aan bod in de Avro-radiodocumentaire die Piet Geelhoed in de jaren tachtig over de dirigent maakt.

Links de jongens met hun kleppers, rechts de ijscoman

KLEPPER-DE-KLEP

Hoor je wel mijn kleppers gaan
Ik heb het pas geleerd
Ik kreeg het bijna niet gedaan
Maar alsmaar geprobeerd

Refrein:

Klepperde, klepperde, klep, klep, klep
Ben zoo blij, dat ik ze heb
Moeder vind het toch zoo'n kruis
't Maakt zoo veel kabaal
al dat leven hier in huis
't Is toch een schandaal

Refrein

Daarom ga ik maar op straat
Met mijn vriendje Piet
Heerlijk klepperen op de maat
Dat geeft nooit verdriet

Refrein

IJS MET SLAGROOM

O, kijk daar komt de ijsman aan,
De ijsman uit de buurt.
Die iedere dag geregeld komt zoolang de zomer duurt.
Zeg hij heeft lekkere wafels, van drie van vijf van tien
En ook nog groote bekers met slagroom bovendien.

Refrein:

Heel langzaam komt hij nader en trekt eens aan de bel
En roep dan IJS MET SLAGROOM.
Die roep die ken je wel

De ijsman blijft in onze straat heel vaak een poosje staan.
Hij weet wel waar z’n klanten zijn,
Ziet heusch z’n menschen aan.
Zijn wafels moet je proeven, die groote die van tien,
Met zoo dit ijs er tusschen, een pond wel haast misschien.

Refrein

Hij blijft een poosje wachten en trekt eens aan de bel
En roept dan ... enz.
O, kijk daar gaat de ijsman weer,
De andere straat weer in.
Wij hebben allen ijs gehad en dat was naar ons zin.
In d’andere straat zijn kinderen, die nu aan ’t smullen gaan.
Want heerlijk ijs met slagroom, trekt alle kinderen aan.

Refrein

Heel langzaam gaat hij verder en trekt eens aan de bel
En roept dan ... enz.

De foto van de drie meisjes hoort bij Jarig Jetje zou tracteeren. Klik hier voor informatie over ulevellen. Er is zelfs een oudhollandse snoepwinkel die d'Ulevel heet.

Klik hier voor meer liedjes en radio-herinneringen en hier voor foto's van de vooroorlogse A.V.R.O.-studio's en Hamel met zijn koor. Hier arriveren kindertjes bij de studio.

Klik hier voor de teksten van vele Avro-liedjes, zoals Kleine Cootje, De verkeersagent, Regen, De wip, Dom Jantje, Tovervrouwtje, IJdeltuitje, Jokkebrokje, Wij zijn de AVRO-zangertjes, Popje ik stop je, De duikelaar, Absalom, De Oempa's, Koos de bolleboos, 't Hielp toch niet en De dansende haasjes.

Onder de componisten waren Henri C. van Praag, Marten van der Veen, Bernard Diamant, Isr. J. (Israel Jacques) Olman, Nico Gerharz, J.F. Tierie Jr. en P.J. Ferdinant. Onder de tekstschrijvers waren Henriette Dietz, M. Verkozen, Annie Frank, Bep Otten, G.W. Lovendaal, Antoon Bon, Ro (Rosa) Frankfort-Werkendam, Rie Cramer en mej. Segaar.

De foto bij 'IJs met slagroom' werd rond 1935-1936 in Winterswijk genomen. Henk Smit van Smit Herenmode won een A.V.R.O.-prijsvraag en mocht een foto laten maken. En Henk was gek op ijs. De blonde jongen poseert bij de wagen met het opschrift A. Weijel Banketbakkers Roomijs, samen met  de kleuter Joop Weijel (geb. 1932). De ijscoman is Richard Landau, een Duitse vluchteling, die bij de Weijels in huis woonde.

Het lied werd later geschreven, door het Kinderkoor gezongen, en betekende voor Abraham Weijel van banketbakkerij Weijel geweldige reclame. Er werd al snel gesproken van ‘de Avro-ijsman’. Daardoor begonnen anderen echter ook ijs te verkopen. Bovendien reed de wagen van de koosjere Weijel niet op sjabbat. De situatie werd zo nijpend dat het rabbinaat toestemming gaf om de wagen ook op zaterdag te laten rijden, mits de naamplaat met een hoes bedekt werd.

Richard Landau emigreerde naar Argentinië; het is is niet bekend hoe het hem verder vergaan is. Het gezin Weijel dook in Oldebroek onder en overleefde de oorlog. In het Memorboek, platenatlas van het leven der joden in Nederland van Max Gans wordt bakker Nihom genoemd, van wie Weijel de zaak in 1931 overnam. Wij danken deze informatie aan Joop Weijel. Heeft u meer informatie over het koor en de foto's? Mail s.v.p. naar info@joodseomroep.nl. 

Luister hier naar het Avro-programma Herinneringen aan Jacob Hamel van 20 oktober 1983. Interviews: Hetty Hagens; presentatie Nelleke van der Krogt; productie en samenstelling: Piet Geelhoed. Het koor '80 (met reeds een Gooise r) zingt daarop: Wij zijn de Avro-zangertjes, De kleine dirigent, Marietje die krijgt zangles, Angelus, Kleppermars, Maar kipje, Jaap de groenboer, Jarig Jetje, Jan de Timmerman en Als oompje komt. Met dank aan de Avro.

CD's met opnamen van Kinderkoor Jacob Hamel zijn te bestellen via Minigroove Het Kinderplatenhoekje. Uit de jaren dertig zijn tot nu toe drie 78-toerenplaten opgedoken, met Kerstmis/Het Angelus, Voor 't spiegelglas/Toovervrouwtje/Het matroosje en Jarig Jetje/In Volendam. Tevens is opgedoken een 78t-toeren LP  waarop Kinderkoor De Joodsche Stem liedjes zingt met tekst en muziek van dr. M. de Hond en J. Hamel  o.l.v. Jacob Hamel met "Blütner vleugel begeleiding".

Een luisteraarster schrijft dat er na de oorlog in het jonge Indonesië een kinderkoortje was van Freddy Hamel, dat wekelijks voor de radio zong. Een van de liedjes begon zo: ,,Af en toe gaan Pa en Moe/ met ons naar de speeltuin toe/ Dat was voor ons kinderen/ het fijnste wat er bestaat" enz. Het koor zong ook meer plaatselijk-georiënteerde kinderliedjes, zoals ,,Er zat een tjitjak op de muur/ Hij voelde zich niet lekker'' enz. Een tjitjak is een lokale kleine hagedis, die vaak op de muur te vinden is. Er was ook een liedje met 'Klepperde klep, klep, klep' waarbij een soort plaatselijke kastanjetten werden gebruikt om het klepgeluid te produceren. Of Freddy een zus was van Jacob, is bij de Joodse Omroep niet bekend. Freddy Hamel is, zo schrijft de luisteraarster, begin jaren vijftig met man en drie kinderen naar Nederland vertrokken.

Bronnen: Ben Poelman, Jacob Hamel. Een veelzijdig dirigent. De Weergever, 13e jaargang nr. 5, september/oktober 1991; Avro’s kinderkoor Jacob Hamel. Aether, Tijdschrift Omroepmuseum, nr. 37; Archief Joods Historisch Museum, Amsterdam. Zie ook www.zuidelijkewandelweg.nl