De Joodse Omroep belicht het jodendom in de breedste zin van het woord vanuit verschillende invalshoeken, met de Joodse religie als bindend element.

‘Ze voelen zich Joods, ze zijn Joods, maar het woord “kosjer” is onbekend,’ zegt een verbaasde Monique Ensel over haar ervaringen in Birobidzjan. Biro wat? Birobidzjan, een verafgelegen voormalig Joods ‘stadsstaatje’ in het Russische verre oosten, zevenduizend kilometer ten oosten van Moskou. Ze zocht er voor de Joodse Omroep de verschillen. Inderdaad: Zoek de verschillen is terug! 

Vanwege groot succes toont de Joodse Omroep vanaf 18 september met zes nieuwe bijzondere bestemmingen de veelkleurigheid van de Joodse identiteit. Behalve naar Birobidzjan, gaan zorgvuldig geselecteerde kordate Joodse jongeren om te beginnen naar een homogezin in San Francisco en een polygaam Nachman-gezin in Tiberias in Israël.

Op Schiphol horen ze hun reisdoel en gaan geheel onvoorbereid op reis. Ze bezorgen de kijker van Zoek de verschillen ware reiskriebels, want wie wil er niet een weekje ‘antropologie’ bedrijven in een ‘exotisch’ Joods gezin? Voor de thuisblijver worden de scherpe verschillen in Joodse beleving vastgelegd. Als resultaat zien we pittige gesprekken, prachtig camerawerk en intieme beelden uit het dagelijkse leven van de gastgezinnen. Of, zoals de producent van de reeks Julia Emmering zegt: ‘reality tv met diepgang die lekker weghapt. Vooral de gelaagdheid is bijzonder. Hoe vaak zien we alleen maar “makkelijke tv”?’

In Birobidzjan zien we een doortastende Monique (1984) voor een reusachtige menora: ‘Zie hier een levensgroot Joods symbool, maar met zes armen!’ zegt ze verbijsterd. ‘Zo is het hier overal! Het is het steeds net niet! Het Jodendom is er tegelijkertijd wel en niet.’

De eerste avond blijkt al dat Monique, een kinderpsychologe die zich traditioneel noemt, snel door haar vragen heen zal zijn. De drieëntwintigjarige dochter zegt “zoveel van haar te kunnen leren”, oma weet “iets van Pesach” en de vader, die als enige interesse toont, “hoorde ervan”. Joodser dan “Joodse gerechten” komen ze nauwelijks. 

Maar van die gerechten is Monique niet zo zeker: ‘Het zou me niet verbazen als er varkensvlees in zat,’ zegt ze wijzend naar een aanplakbiljet met een worst waarop breider (broeder) staat. ‘In winkels met keurige Jiddische namen verkopen ze niet één kosjer product. De rabbijn is vertrokken: hij kon hier niet Joods leven.’

Monique is perplex: ‘Het Jodendom is verdwenen, maar ze zeggen dat ze Joods leven! Het is hun nationaliteit. “Jullie zijn toch gewoon Joodse Russen, zoals ik een Joodse Nederlandse ben?” vroeg ik dan. Maar ze zeiden steeds: “Wij zijn Joods, niet Russisch!”’

Birobidzjan is begin vorige eeuw door Stalin gesticht als een Joodse staat, een Autonome Republiek. Dit ‘nieuwe Zion’ had naast het Russisch, Jiddisch als officiële taal en het heette een voorrecht om er heen te mogen. Maar in Zoek de verschillen vertelt de hoogbejaarde meneer Geffen dat hij in 1929 aankwam in een “onherbergzaam, moerassig gebied met ongedierte, zonder synagoges. Ons Jodendom verwaterde. We gingen varkensvlees eten”. Zijn opmerking “iets wat Joden vroeger niet mochten,” spreekt boekdelen.

Anti-Joodse politiek en antisemitisme maakten het openlijk Joods leven later gevaarlijk. Het kon leiden tot een enkele reis naar de kampen. Veel Joden vertrokken naar Palestina en Israël en de Joodse kennis van de angstige achterblijvers verdween, maar ze bleven met trots hun Joodse nationaliteit dragen. 

Met die trots is het raar is gesteld. Op straat in Birobidzjan en in de Birobidzjaner Stern zien we prenten van Joodse musici met uitzonderlijk grote handen, neuzen en oren. ‘Het zijn gedrochten, beledigende karikaturen. Maar hier zijn ze er trots op,’ zegt Monique.

De menora met zes armen

Monique voelde zich plotseling een zendeling en ze wilde iets van het Jodendom laten zien. ‘In hun ogen was ik orthodox,’ zegt Monique die uiteindelijk een sabbat organiseerde. ‘Het voorgaan in de zegeningen ging als vrouw wel tegen mijn gevoel in, maar ik heb de stralende vader, voor wie het Jodendom de laatste jaren belangrijker was geworden, de laatste zin van de kidoesj laten zeggen. Hij genoot. Hij ontdekte iets wat hij was kwijtgeraakt. Hij wil meer, maar in Birobidzjan kan dat niet. Dat ontroerde me.’ 

Heel anders vergaat het Yoni Vromen, die in Tiberias de verschillen zoekt in een opgetogen Nachman-gezin. ‘Alles is er anders,’ zegt Yoni (1987) resoluut. Mannen en vrouwen leven gescheiden, iedereen slaapt op dunne matrasjes op de grond of in de muziekbussen, vrouwen zijn dienend, kinderen krijgen thuis les, hygiëne is onbelangrijk, ze werken niet en ze gaan naar bed, staan op en eten wanneer ze willen.’

Het gezinshoofd Daniël, heeft zes vrouwen, maar wie de overige veertig mensen zijn en hoeveel kinderen hij heeft, blijft raadselachtig, hoe onderzoekend Yoni ook is. ‘Iedereen is zijn kind,’ zegt Yoni, een accountmanager bij ING die zichzelf traditioneel Joods noemt. ‘Voor iedereen wordt goed gezorgd en het is onbelangrijk of je zusje dat doet, je moeder of een andere vrouw van je vader.’

De familie leeft volgens de leer van de oprichter van de Breslaver chassidim, rabbi Nachman (1772-1810). Daniël leerde met een van zijn leerlingen, rabbi Yisroel Ber Odesser. Deze zou in 1922 van rabbi Nachman een “briefje” ontvangen hebben dat, zo zegt Yoni, ‘heilig is want hun ‘Na nach nachma nachman me’uman’-zin staat erop. Ber Odesser is hun Messias, ze noemen hem sabba [opa, red.] en hij prijkt op hun promotiemateriaal en op alle muziekbussen’. 

In zo’n bus met een stevige techno-beat zien we Yoni rondrijden. Het stoort hem. Het is namelijk Omertijd, een rouwperiode waarin Joden geen muziek beluisteren en geen feest vieren. Als hij bezwaar toont, zeggen de Nachmannen dat ze “van sabba elke dag gelukkig moeten zijn”. ‘Volgens mij zijn ze daarin geslaagd,’ zegt Yoni, maar ik werd soms gek van het niksen.’

Dat is er in het tijdelijke homogezin van Nathan de Haas met twee geadopteerde zwarte kinderen niet bij. De twee gastvrije homoseksuele vaders zijn actief lid van de lokale Joodse homogemeente, waar altijd wel een gezellig transgender- of homofeestje is. Ze gemeente wordt geleid door een lesbische rabbijn, maar eigenlijk spelen sekseverschllen geen enkele rol en je kunt er naar een "genderloze wc". Als een jongen uit Almelo die een aantal jaren orthodox leefde, geniet Nathan (1991) van de unieke kans om zich als ‘antropoloog’ te laven aan het losse leven van (Joodse) travestieten, transgenders, nichten en pornosterren die naar San Francisco kwamen voor de Gay Pride.

Kalm ondergaat hij op een voetenfetisjfeest een voetenmassage en even onverstoorbaar zit deze student psychobiologie aan de Gay Pride Sabbat-dis, al gaat het Adon olam op Gloria Gaynor’s I will survive hem te ver. Alert reageert hij als een travestiet hem twee “nepkussen” geeft: “Wij Nederlanders geven er altijd drie”.

Als het gezin een havdala (afscheid van de sjabbat) gaat maken inde open lucht, wil Nathan een sidoer (gebedenboek) meenemen, maar iedereen kende de tekst uit het hoofd. ‘Maar toen het eenmaal zover was’, zegt Nathan, ‘was het gebed iedereen ontschoten en bood de iPhone soelaas. Toen ik eenmaal zong, begon iemand er doorheen te zingen. Jammer, want je doet het, of je doet het niet. Ik wilde niemand kwetsen,’ zegt Nathan. ‘Ik kan me geen zorgzamer gezin voorstellen, maar soms had ik schuldgevoelens als ik instemmend knikte en intussen dacht: “Dit is een poppenkast”. Sleutelen aan tradities kent grenzen. Zij vinden het Jodendom “alles waarbij je je goed voelt”. Maar we moeten onze verzameling tradities goed bewaren. Dat hun homosynagoge aanvaard is, best. Geslachtswisselingvieren? Ook best. Maar wat heeft een transgenderseider met het Jodendom en met Pesach te maken?’