De Joodse Omroep belicht het jodendom in de breedste zin van het woord vanuit verschillende invalshoeken, met de Joodse religie als bindend element.
De redactie schreef:
Hanna Pick-Goslar in de laatste zeven
maanden van Anne Frank
Hoe komt een Israëlische Nieuwe Nederlander in Polen terecht? En wie is de mens achter de maker van de bekroonde documentaire De laatste zeven maanden van Anne Frank? De Joodse Omroep antwoordt met drie bijzondere programma´s ter gelegenheid van 27 Nisan, de Israëlische Yom HaShoa.
Op deze dag herdenken Israël en de Joodse gemeenschappen wereldwijd de slachtoffers van de Jodenvervolging en ook staan ze stil bij het toenmalige Joodse verzet. Israëlische televisie- en radiozenders programmeren dan alleen toepasselijke programma's en spelen uitsluitend stemmige muziek.
Vanwege de verbondenheid met Israël vertoont de Joodse Omroep op die dag films die de kijkers meevoeren naar de verschrikkingen van de Jodenvervolging waarbij we in de week van de dodenherdenking stilstaan. Het gaat om de première van De Konskie Connectie (2011) van de Israëlische filmmaker Offer Golan en om de klassieker De laatste zeven maanden van Anne Frank van Willy Lindwer, de documentaire die in 1988 werd bekroond met een Internationale Emmy Award.
Maar eerst is er Geschiedschrijver in film (2011), een bijzonder portret van Lindwer, waarop de Joodse Omroep de kijker, maar ook Lindwer zelf, trakteert: hij viert namelijk dit jaar zijn veertigjarige jubileum. Opnieuw feest, want vorig jaar nog, zo horen we, was hij ‘zeer verguld’ toen koningin Beatrix hem tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau benoemde vanwege zijn belangwekkende documentaires over de Jodenvervolging.
Zo maakte hij Kind in twee werelden, een film over Joodse oorlogspleegkinderen (bekroond met een Gouden Kalf), Kamp van hoop en wanhoop over doorgangskamp Westerbork en De Joodsche Raad. Ook met zijn films over de opstand in het getto van Warschau, de Wannsee-conferentie en de positie van doven in de Tweede Wereldoorlog (Anna’s stille strijd), schreef hij geschiedenis.
Want dat is Lindwer: een geschiedschrijver in film. Zo komt hij ook naar voren uit de interviews die Van der Starre afnam met oud-collega’s, bekenden en een prominente historicus. Maar vooral schetsen ze elk op eigen wijze het beeld van een gedreven eigenzinnige en moeilijke man die gaat voor wat hij wil.
Cameraman Frank Moll, die jaren met Lindwer samenwerkte en diens oral history onderstreept, zegt van hem te zijn gaan houden ‘ondanks zijn grilligheid, eigengereidheid en eigenwijsheid.’ Editor Klaas Wijbenga noemt hem ‘lastig’, maar werkt graag met mensen zoals Lindwer ‘want met Willy werk je aan iets blijvends’. Historicus Johannes Houwink ten Cate stelt dat Lindwer de mensen weet te overtuigen om voor de camera hun verhaal te vertellen: ‘Hij stapt op hen af en zegt dat de wereld vergaat als ze niet meedoen’.
“Lindwer wil zìjn verhaal vertellen, zìjn film maken,” vertelt Van der Starre, die naar Jeruzalem reisde om de jubilerende regisseur te filmen. “Ook in dìt geval. Soms leken twee regisseurs aan het werk. ‘Ik wil me nergens mee bemoeien,’ zei hij dan, ‘maar als ik jou was...’ Of: ‘Het is jouw reportage ... het is maar een tip’,” lacht Van der Starre, die een mooie prestatie leverde en ons voor het eerst de mens Lindwer toont achter de cineast. We zien hem in ‘zijn’ Oude Stad en al terugblikkend op zijn veertigjarige praktijk bekent hij dat hij ‘z’n gezin wellicht tekort deed’. Maar vooral toont Geschiedschrijver in film ons dat Lindwer thuis is in Jeruzalem.
‘Waar hoor ik thuis?’ is de vraag waarmee de seculiere Israëlische filmmaker Offer Golan zijn De Konskie connectie opent. Centraal in deze film staan de vraag naar identiteit en de zoektocht naar wortels. Offer begon zichzelf hierover als Nieuwe Nederlander vragen te stellen na een inburgeringscursus. Als hij aan twee neefjes in Israël vraagt waarom ze bar mitswa doen ‘met al dat religieuze gedoe’, blijkt dat ook zíj hiermee bezig zijn: ‘Het is tijd voor hereniging met onze wortels’. Ze wakkeren Offers vragen aan: Is hij een seculiere Israëliër, een Joodse Nederlander of een Poolse Jood, gezien de afkomst van zijn voorouders?
Uiteindelijk doorbreekt hij zijn Poolse ‘angstblokkade’ en reist hij met zijn vader naar de geboorteplaats van zijn grootmoeder: Konski. Ze verruilde Konski in de vooroorlogse jaren met succes voor een nieuwe toekomst in het toenmalige Palestina, maar toch zegt Offer in Konski: ‘Hier voel ik me voor het eerst verbonden met mijn wortels’.
De indringende zoektocht in Konski confronteert Offer en zijn vader met de tragische geschiedenis en de verschrikkingen van de Jodenvervolging. Het overgrote deel van de Joodse bevolking uit Konski werd door de nazi’s vermoord. Wanneer het vader en zoon Golan in Konski te zwaar wordt, hebben ze plotseling behoefte om kaddisj, het gebed voor de doden, te zeggen, ‘ook al ben ik zelf totaal niet vroom’.
Een vergelijkbaar moment treffen we in de indrukwekkende film De laatste zeven maanden van Anne Frank, de derde film die de Joodse Omroep vertoont. In dit treffende voorbeeld van Lindwers oral history luisteren we ademloos naar Jannie Brandes-Brilleslijper. Ze beleefde de laatste dagen van Anne Frank in de hel van Bergen Belsen, waar de verschrikkingen ook niet vromen deden nadenken over God: bij het wegbrengen van dode lichamen naar die stinkende put, keek ze vaak wanhopig naar de sterren en zei: ‘Oh God, als U echt bestaat, hoe kunt U dit dan laten gebeuren?’
De film, die werd bekroond met Emmy Award, begint waar Anne’s dagboek eindigt. Ze overleed kort voor de bevrijding, een dag na haar zusje Margot, aan uitputting en tyfus. Ook Rachel van Amerongen-Frankfoorder heeft de zusjes meegemaakt in Bergen Belsen, al ‘waren ze nauwelijks herkenbaar’. In Westerbork herinnert ze zich Anne als ‘opgewekt’ en ‘iets ouder voor haar leeftijd’.
De woorden van de twee bovengenoemde vrouwen en van Hanna Pick-Goslar, Bloeme Evers-Emden, Anita Mayer-Roos en Ronnie Goldstein-van Cleef en Lenie de Jong-van Naarden, gaan door merg en been. ‘Waar zijn mijn nicht, haar baby en het kleine meisje,’ vraagt een van hen kort na aankomst in Auschwitz aan mannen in gestreepte pakken ‘die Nederlanders bleken te zijn’. ‘Die zijn al dood,’ krijgt ze te horen. ‘Ik zei: “dat kan niet. Ik heb ze net nog gezien”.
Of het nu gaat over de inspectie van gebitten ‘alsof we beesten waren’, over de ‘ontdekking’ dat het hier ging om de vernietiging van ‘inferieuren’ door ‘superieuren’, over de ‘geur van de zwarte smerige vlam’, over de selectie of over de verwarring bij aankomst in Auschwitz, het is allemaal even aangrijpend en hartverscheurend.
Van de 1019 mensen overleefden 45 mannen en 82 vrouwen het laatste transport van Westerbork naar Auschwitz op 3 september 1944. Onder hen waren deze zeven vrouwen aan wie we voor altijd dank zijn verschuldigd. Ze hebben ons, maar vooral ook de niet-Joodse gemeenschap, over hun vernederende en traumatische ervaringen tijdens de Jodenvervolging willen vertellen.
Joodse Omroep
Sumatralaan 49
1217 GP Hilversum
Postbus 450
1200 AL Hilversum
T. 035 - 677 17 77
F. 035 - 677 17 80
4 mei 2010 13:06
17 mei 2010 12:42
27 april 2011 14:56