De Joodse Omroep belicht het jodendom in de breedste zin van het woord vanuit verschillende invalshoeken, met de Joodse religie als bindend element.

De redactie schreef:

Wat haar verwondering en het wonder van de brief behelzen wil de Joodse Omroep zijn kijkers niet onthouden: deze intieme en aangrijpende film wordt uitgezonden op zondag 11 april. Het is dan 27 nisan, de Israëlische Yom Hasjoa, de dag waarop Israël en de Joodse gemeenschappen wereldwijd de zes miljoen slachtoffers van de jodenvervolging herdenken en ook stilstaan bij het Joodse verzet dat in die periode is gepleegd. In Israël zenden televisie- en radiozenders op die dag alleen toepasselijke historische programma’s uit en is er uitsluitend stemmige muziek te horen. En daarom, vanwege de verbondenheid met Israël, kiest de Joodse Omroep deze speciale dag voor de vertoning van Het wonder van de brief.

Het begon allemaal met de vondst van de liefdesbrief in augustus 1990. Toen begon het echtpaar Hunink nietsvermoedend met de verbouwing van de slaapkamer van de woning aan de Schimmelpenninckstraat in Amersfoort. Onder een losse plank vond Rita Hunink, zoals ze zegt, ‘tussen muizen, troep en allemaal enge dingen’ een stapeltje vergeelde papieren. Ze gooide het niet weg want ze raakte direct geboeid: 'Ik zag materiaal van een begrafenisonderneming, aantekeningen voor lessen en notulen, maar de woorden ‘Lieve schat’, maakten me pas echt nieuwsgierig.' Ook las ze: ‘Mein Schatz, liebste. Dein Bild auf die Karte hangt voor mij en iedere morgen als ik opsta en elke avond als ik naar bed ga dan küsse ich dich en denke and dir.’

De brief was ongedateerd, maar moet bij benadering begin vorige eeuw zijn geschreven. Hij was opgesteld half in het Nederlands, half in het Duits met hier en daar voor Hunink onbekende Jiddisje woorden. 'Ik had opeens heel veel vragen. Wie was de schrijver, wat is er met hem gebeurd, is er een huwelijk uit voortgekomen, zijn er kinderen? Ik weet niet meer waarom ik die troep op de grond wilde betasten, maar die greep had grote gevolgen.'

Zo bracht deze liefdesbrief, waar het in de documentaire om draait, het echtpaar Hunink naar Auschwitz, waar de briefschrijver op 26 maart 1944 is vermoord. Het wonderbaarlijke van dit unieke verhaal is dat een stukje papier een ontroerende Nederlands-Joodse historie blootlegt. Dit is een ‘wonder’ te noemen omdat de brief ongedateerd en incompleet is, en aanhef noch afzender heeft. Ondanks het ontbreken van dit alles is de briefschrijver achterhaald.

Ferdy van Dam (r) en haar dochter

Na een jarenlange zoektocht, waarover de film verhaalt, blijkt het te gaan om Jacob van Dam, een godsdienstleraar uit Leek. Vanuit dit bij Groningen gelegen plaatsje, waar hij in 1884 werd geboren, schreef hij zijn toekomstige verloofde, de Duitse Rosa Benima, die in het Duitse stadje Bunde woonde. Met deze Schatz trouwde hij en ze verhuisden, waarschijnlijk begin vorige eeuw, naar de Schimmelpenninckstraat in Amersfoort waar hij chazzan werd. Na een onderduikperiode in Zeist vanaf waarschijnlijk halverwege 1942, werd het echtpaar op 9 maart 1944 gearresteerd, naar het politiebureau in Utrecht gebracht en via Westerbork naar Auschwitz. Hier vonden ze ruim twee weken later, op 26 maart, de dood.

De filmmakers spoorden oud leerlingen van Van Dam op. Een van hen onderstreept dat Van Dam hen niet wilde belasten met al het huiveringwekkende dat er zou kunnen gebeuren: 'Het ging hem om de lessen. Hij liet ons niet merken hoe slecht de omstandigheden waren. Tijdens een van zijn lessen zagen we hoe de Jeugdstorm de  synagoge aan de overkant van de straat kort en klein sloeg. Na een korte onderbreking zei Van Dam: ‘We gaan door’. Hij was machteloos en sprak nergens over, ook niet toen er opeens kinderen van school verdwenen.'

Dat gebeurde ook met Van Dam zelf. Eerst dook hij met zijn vrouw onder. We zien de plek in het huis in Zeist, Eikenlaan 9. En even later, in het gemeentearchief van Zeist, huivert de archivaris als hij de documenten in handen heeft waaruit de arrestatie door de Sicherheitspolizei en de dood van Van Dam en zijn vrouw blijken: ‘Wat een vreselijke drama’s gaan er schuil achter die kille cijfers’.

Volgens de meest ontroerende persoon in de film, Ferdy, de 93-jarige dochter van Jacob van Dam, is hij ‘door praten opgepakt. Er kwam een jonge onderduiker bij en die heeft gepraat,’ zegt deze hoogbejaarde en kwetsbare vrouw die door de filmers prachtig is vastgelegd. Ze woont in Chicago en we zien hoe Ferdy, die tijdens de oorlog op een ander adres in Zeist was ondergedoken, zich goed probeert te houden als ze over haar ouders praat. Een keer zocht ze hen op tijdens de onderduik. 'Ik weet nog heel goed dat mijn moeder zei dat ‘als er iemand gepakt moet worden, dan hoop ik dat ik het ben en dat mijn kinderen gespaard blijven. Ik kan niet verdragen dat ik leef en mijn kinderen niet’. Dit is het laatste wat ik van haar hoorde. Voor Ferdy, die haar vader een ideal mens noemt, is het vergeelde stuk papier de enige overgebleven herinnering aan haar vermoorde ouders. Maar wat staat er eigenlijk in de brief? Niet veel bijzonders, zegt regisseur Hans Wynants. 'Vooral huishoudelijke mededelingen over hun aanstaande verloving en passages zoals ‘Du liebst mir, du bist mir gut, darum bin ich froh und wohl gemut, mein Herz schlagt warm im kalten Nacht, wenn ich an treu lieb von dir gedacht’.'

Maar hoe poëtisch ook, als Van Dam het hierbij had gelaten, dan zou Het wonder van de brief niet zijn gemaakt. Het zijn namelijk de Jiddische woorden die aanknopingspunten boden. Zo vraagt hij Rosa of ‘die jongen’ weet dat zij de ‘kalle’ is, ‘hoopt hij zich ‘op chanoeka te kunnen verloven’ en maakt hij bezwaar tegen het versturen van uitnodigingen: ‘Als ik hieraan begin moet ik de ganse kille er een sturen. Daarom wil ik een advertentie in de courant plaatsen.’ We moeten Van Dam postuum danken voor zijn woordkeuze.

Hans Wynants

'Er zijn films die je gemakkelijk van je laat afglijden,' zegt filmmaker Hans Wynants die samen met Gerald van Bronkhorst Het wonder van de brief maakte. In hun omvangrijke oeuvre neemt deze film een bijzondere plaats in. Wynants: Het is een uit de hand gelopen reportage geworden. Het ‘verhaaltje’ waarmee we begonnen werd al filmend steeds groter. Allerlei ontdekkingen brachten ons naar Chicago, Leek, allerlei archieven en Auschwitz. Over de kampen is veel bekend, maar als je er dan bent, het prikkeldraad kunt aanraken en de ovens ziet... We hebben dit niet gefilmd, maar zijn op de treinrails gaan staan, met op de achtergrond het

Gerald van Bronkhorst

kamp. De beelden spreken voor zich, toelichting is overbodig. En dit alles bijna een eeuw nadat Jacob van Dam de brief schreef,' zegt Wynants, die in Amersfoort woont tegenover de synagoge en nu meer betrokkenheid voelt bij de gemeenschap. 'Veel Joden wilden destijds spoorloos verdwijnen, dat was veiliger. Of de liefdesbrief is verstuurd weten we niet zeker, maar het is wel een spoor waarmee een ‘kleine’ Joodse geschiedenis is gereconstrueerd. Die huiveringwekkende geschiedenis eindigt goed, namelijk met kinderen en kleinkinderen om te tonen dat, zoals de dochter van Van Dam, in Chicago zei, ‘Hitler zijn zin niet heeft gekregen’'.

Reactie geplaatst op:
6 april 2010 13:18

Ben Weil zei:

Beste Joodse Omroep, Dit lijkt mij een belangrijke en indrukwekkende film. Volgens sommigen moet het maar eens afgelopen zijn met dat gepraat over de Tweede Wereldoorlog, maar wie goed om zich heen kijkt weet dat dit soort uitzendingen zeer hard nodig blijven! Vooral voor de hedendaagse jeugd vind ik dat kijken eigenlijk verplicht moet zijn. Ikzelf ben joods, maar dat staat hier helemaal los van, onverdraagzaamheid zal uiteindelijk iedereen raken! Met een vriendelijke groet, Ben Weil Kerkrade

Reactie geplaatst op:
11 april 2010 14:11

Jolanda zei:

Ik heb met bewondering, verbijstering en met tranen in de ogen deze film zitten kijken! Hoe het komt weet ik niet maar ik heb me altijd aangetrokken gevoeld door alles wat er met Joden is gebeurd in deze vreselijke oorlog. Ik kan de pijn en het verdriet voelen en zit bij wat voor documentaire o.i.d. op tv vreselijk te huilen. DEZE periode mag NOOIT en TE NIMMER vergeten worden, tijd dringt er zijn te weinig mensen over die ons erover kunnen vertellen, ik hoop dan ook dat familieleden van de laatst overlevenden zich willen inzetten om het verhaal van hun familie op papier of film te zetten!

Reactie geplaatst op:
11 april 2010 14:35

J. van Tilburg-Meijer zei:

Hoe onnoemelijk droevig Het wonder van de brief ook is, toch ben ik heel blij dat ik na Buitenhof de TV niet uitzette, zoals ik gewoonlijk doe. Eigenlijk zou deze film elk jaar - op prime time - moeten worden uitgezonden, zodat IEDEREEN zich voorneemt om zoiets NOOIT meer te laten gebeuren! Laat eenieder zich voorstellen in HUN plaats. WIE zou dit willen meemaken? Hoe vreselijk en onmenselijk was dit alles! Die rails die over de weg naar rechts gingen - en ook nog die ontelbare namen van zo ontzettend veel mensen. Wat een verdriet schuilt hier achter! En - wat een grootheid van geest van die Ferdie (?) om toch elke avond voor iedereen te kunnen bidden!

Reactie geplaatst op:
12 april 2010 12:38

Ben Weil zei:

Inderdaad een zeer aangrijpende film. Na 64 jaar herdenken blijkt het ook bij de 65e keer eigenlijk niet te bevatten. Het blijft onbegrijpelijk dat dit ooit heeft kunnen plaatsvinden. Joodse Omroep bedankt, dit blijft (helaas) nodig!

Reactie geplaatst op:
12 april 2010 20:24

Monique zei:

Wat is mevrouw Van Dam een prachtig mooi mens! Een zeer aangrijpend verhaal werd gisteren getoond. Het is zo ontzettend belangrijk dat alle verhalen verteld worden voor nu en de toekomst. Wat er gebeurd is, mag nooit vergeten worden en ook nooit meer gebeuren. Het blijft maar niet te bevatten dat er zoveel mensen zijn afgevoerd en omgebracht. Maar ook na de oorlog: het handjevol mensen dat terugkwam na alle verschrikkingen, drama en ellende en die totaal niet welkom waren in hun eigen land. Laat alle verhalen, hoe verschrikkelijk ook, niet verdwijnen!

Reactie geplaatst op:
12 april 2010 20:54

Roosje Koper zei:

Deze film heb ik zeer gewaardeerd en ik heb groot respect voor de vitale mevrouw Van Dam uit Amerika. Maar mijn gevoel van bevrijding in deze dagen is nogal verstoord door het verhaal van mevrouw Engel-Wijnberg die na de oorlog niet eens meer welkom was in haar geboorteland. Wat konden die Nderlanders zich ontpoppen als vreselijke ambtenaren! Is er een land in Europa geweest waar de overlevenden van de verschrikkingen zo gevoelloos werden ontvangen als in Nederland? Ik denk het niet. De andere kant van de medaille is dat ik mijn leven heb te danken aan hele dappere mensen uit Volendam die het risico namen een Joods kind op te vangen en door de oorlog te helpen. Oom Teus en tante Annie zijn er niet meer, maar ik zal ze altijd dankbaar blijven. Het kan niet vaak genoeg verteld worden wat er in die vreselijke dagen is gebeurd.

Reactie geplaatst op:
14 april 2010 20:19

sas zei:

De film was buitengewoon. Heel prachtig. We kennen allemaal de geschiedenis uit de boeken of van onze opa's en oma's of andere familieleden. In deze film werd je meegezogen naar deze familie geschiedenis, 1 van zoveel verdriet,pijn en onzekerheid. Mevrouw Ferdy heeft diepe indruk op mij gemaakt, zo mooi en breekbaar als ze is, zoveel kracht straalt ze gelijkertijd uit. Daarin kan je ervaren dat zij zeer zeker uit een krachtig gezin komt waarin haar basis is gelegd. Dank voor deze bijzondere film van deze trieste doch bijzondere familie geschiedeins. Ik ben er stil van.

Reactie geplaatst op:
17 mei 2010 14:07

jan zei:

naice

Reactie geplaatst op:
17 mei 2010 14:09

Piet Jolink zei:

Wat een kk film

Reactie geplaatst op:
18 mei 2010 22:15

Louise zei:

Beste Jan en Piet, zijn jullie soms dezelfde persoon? Wat een onzin-reacties, als je een film goed vindt zeg dan waarom als je een film slecht vindt zeg dan waarom dat is leuk voor de discussie.

Reactie geplaatst op:
24 juni 2011 20:04

Melly zei:

Thanks alot - your answer solved all my problems after several days sturgglnig

Reactie geplaatst op:
25 juni 2011 1:47

Irene zei:

Wow! Great tihnikng! JK

Reactie geplaatst op:
7 augustus 2011 6:01

Dolly zei:

I have been so belwidered in the past but now it all makes sense!

Reactie geplaatst op:
18 februari 2012 3:30

Javad zei:

inhoudelijke ptneun en goede vragen die je stelt! Je zet me aan het denken als Prageriaan.Waar een opleiding wel niet allemaal goed voor is;)

Reactie geplaatst op:
18 februari 2012 11:38

Bhea zei:

Een pigchtrae column qua stijl, qua leesbaarheid. De dag is voortrefelijk weergegeven. Met jou beleef je iedere trip dus tweemaal. Het smaakt naar meer.

Reacties: Totaal 15, Meest recent 18 februari 2012 11:38, Member 0, Anoniem 15

Jouw gedachtes, reactie

(verplicht)

Naam

(wordt niet gepubliceerd) (verplicht)

Email

Email

Neem a.u.b. de bovenstaande beveiligingscode over.

Onjuiste code, probeer het opnieuw.